Çocuk Eğitiminde Ödül ve Övgü

0
360

NOT: Bu yazıda verilen örnekler olayın mantığını kavrama amaçlı verilmiştir. O nedenle okurken örneklerde, sizler kendi hayatınızda yaşadığınız olayları yazının içine entegre ederek devam etmeniz önerilir. Konunun akışının bozulmaması için örnekler değiştirilmemiştir.

Çocuk Eğitiminde Ödül ve Övgü

Herkesin bildiği gibi çocuk eğitiminde yeni davranışların kazanılması için anne ve babalar çocuklarına ödül yöntemini uygularlar. Bu yöntemin doğru kullanılması durumunda aslında çocuklara zarar verildiğinin bilinmesi gerekiyor. Her ne kadar ödül ceza kavramından daha masum bir görüntü sergilese de, yanlış bir yönlendirme sonucunda çocuk farklı davranışların sahibi olacaktır. Bu sebeple yapılacak bu tür yöntemler için anneler, babalar ve hatta eğitimcilerin Ödül ve Övgü yöntemlerinin nasıl kullanacağını çok iyi bilmeleri gerekmektedir.

Çocuk Eğitiminde Ödül Neden Zarar Verir?

Yapılan en büyük hatalardan bir tanesi şudur; Sürekli olarak çocuklar ödül yöntemine alıştırıldıklarında çocuk ödül alamadığı zaman kendisini kötü hissedecektir. Ödüle alışmış bir çocuk artık ondan vazgeçemeyecektir. Bu durum çocukta bir tür bağımlılık olarak da adlandırılabilir. Ödül alamamak onda tahammülsüzlük ve öfke ortaya çıkartacaktır. Ödüle alışan bir çocuk ödüle kavuşmak için zaman içinde kural dışı yollara yönelebilir. Sınavda ödül için kopya çekebilir, yapmadığı olayları sanki yapmış gibi size anlatabilir. Bu yöntemin doğru kullanılmaması sonucu çocuklar gelecek hayatlarında sürekli onaylanma ihtiyacını hissedebilirler.

Doğru uygulanmayan yöntem sonucunda çocuk doğru davranış için bu hareketleri tamamlamaz, aksine ödüle kendini yöneltir. Yapılan hareketin iyi veya kötü bir davranış olup olmadığını sorgulamaz, ödüle odaklandığı için hareketi ödül için yapar. Birinci planda ödül, ikinci planda kalan ise olumlu davranış olacaktır. Kitap okunduğunda kendisine ödül verileceğini bilen çocuk, kitabı okurken ödülü düşünür, amaç ödül olur, kitabı okurken tüm ilgilisi ödül üzerinde toplanmış olacaktır. Kitap okuma alışkanlığı bu durumda ikinci plana düşer. Bu yöntem sonunda çocuğun kitap okuma motivasyonu düşer, kitap ödül kriterinden sonra sadece dış motivasyona ulaşılması gereken bir araç olur.

Kimi zaman ödül, problemler konusunda gerçek nedenler ile yüzleşmeleri güç duruma sokar. Mesela kardeşine şiddet uygulayan bir çocuğa “ Şiddet uygulamaz isen sana ödül vereceğiz” denildiğinde belki kardeşine şiddet uygulaması engellenir. Ancak çocuk hiçbir zaman kardeşine neden vurmaması gerektiği konusunun cevabını bulamayacaktır. Esasen bu durumda ödül sorunların üstünü örten bir durum oluşturacaktır.

Ödül ve övgünün bir farklı zararı ise çocukların gelişimi sırasında alması olan gerekli riskleri düşürmeleridir. Bununla ilgili olarak Dweck ve ekibi bir araştırma gerçekleştirmiştir. Araştırmada dört yüzden fazla beşinci sınıf öğrencilerine bir akademik sınav gerçekleştirilmiş. Sınav sonunda notu alan öğrencilerin yarısı aldıkları not ve çabalarından dolayı övülmüşler ve onlara “ Çok çalışmış olmalısın” diğer yarısına ise zekalarından dolayı övülerek “ Çok zeki olmalısın” telkininde bulunulmuş. Daha sonra bu çocuklar yine toplu olarak iki gruba ayrılarak yeniden bir sınava tabi tutulmuşlar. Sınava sonunda “ Çok zeki olmalısın” denilen grup tüm testi kolayca geçtikleri, öteki “ Çok çalışmış olmalısın” telkininde bulunan gurubun ise yüzde doksanının testi zor geçtiği görülmüştür. Araştırma neticesinde “Çok zeki olmalısın” denilen grubun bu övgüyü kaybetmemek için risklerden kaçındıkları anlaşılmıştır.

Çocuk Eğitimi
Çocuk Eğitimi

Ödülün/Övgünün Doğru Kullanımı Nasıldır?

Ödül ve övgü doğru kullanıldığında ise yukarıda bahsettiğimiz tüm sorunlar ile karşılaşılmamaktadır. Yukarıda açıklanan sonuçların oluşmaması için ödül ve övgünün doğru yerde kullanılması önemlidir. Ödül ve Övgünün doğru kullanım şekli şu şekildedir:

Uygulanacak olan ilk yöntemde ödül ve övgü davranıştan önce söylenmemeli, davranış tamamlandıktan sonra verilmelidir. Bir çocuğa “ Derslerini yaparsan sana şunu veririm “ telkininde bulunmak doğru değildir. Böyle yapıldığında önceden ödül beyan edilmiş olur ve çocuk için zararlı bir davranış sergilenir. Ancak bunun yerine derslerini yaptığı anı yakalayıp sonrasında ödül verilirse bu ödül onun için motive edici olacaktır. Aynı şekilde kardeşine şiddet uygulayan çocuğa “ Kardeşinle iyi geçin sana şunu alacağım” demek ödül değil ona zarar vermek olacaktır.

İkinci olarak uygulamada yapılması gereken ise ödülün her doğru davranıştan sonra verilmemesi olacaktır. Mesela her ders yapmasının hemen ardından küçük süprizler vermek doğru değildir. Bazı ders yapma olaylarından sonra rastgele bir ödüllendirme yapmak daha doğrudur. Aynı sistem yine kardeşi ile geçinmek konusunda da uygulanmalıdır. Her doğru davranış ödül ile sonuçlanmamalıdır. Bazı rastgele olayların sonucunda ödüllendirme yapılmalıdır.

Üçüncü uygulamada ise övgülerin kullanılacağı alanlar konusunda yapılacak doğru hareketlerdir. Yapılan övgüler genel olarak çocuğun kişiliği ile alakalı değil gösterdiği performansa yönelik olmalıdır. Övgü yaparken “ Harikasın, Çok zekisin, Bayağı iyisin” demek yerine “ Bu dersi mükemmel yapmışsın” “ Oyuncaklarını toplaman çok güzel” “ Bu hareketin çok zekiceydi” demek daha etkili olacaktır. Bu tür telkinler arasında çok fark bulunmaktadır. İlk vurgular çocuğun kişiliğine yönelirken, ikince övgü ise yaptığı performansa ve işe dayalı bir övgü oluşturmaktadır. Çok yoğun bir şekilde kişiliğe yapılan tüm övgüler zamanla çocukta nasizme kadar ilerleyebilmektedir. Bu nedenle yapılan övgülerin yapılan işe ve çabasına yoğunlaşması önem taşımaktadır.

Övgü için bir yöntem de çocuğun düşüncelerini öğrenmek olmalıdır. Mesela çocuk size yaptığı bir çalışmayı getirdiğinde hemen övgü yapmak yerine onun düşüncelerini almak daha doğru bir davranış olacaktır. Mesela bir resim yapan çocuk size getirdiğinde “ Anne baba nasıl olmuş” diye sorduğunda ona hemen güzel olmuş demek yerine “ sence nasıl olmuş” “ Bu konuda sen ne düşünüyorsun” diyerek onun düşüncelerini alarak içsel süreçlerini ilerlemesini sağlayabilirsiniz. Düşüncenin alımı sonrasında sizde kendi fikirlerinizi çocuğa iletebilirsiniz.

Aynı örnekten devam edersek yapılacak fikir belirlemesinde veya övgülerde resimde yapılan çalışmadaki beceriyi övebilirsiniz. Övgüleri kullanırken çocuğa yaptığı çabanın vurgulanması için “ Burada renkleri çok güzel kullanmışsın” veya “ Resimdeki kağıt kullanımın çok iyi, simetri tam ayarlanmış” gibi övgü kelimeleri ile onun bir sonraki resim çalışmasındaki dikkatini toplayabilirsiniz. Detaylar ile yapılan övgü çocuğun bir sonraki çalışmasında nelere daha dikkat etmesi gerektiği konusunda onu tetikleyecektir.

Yazımızdan anlayacağınız gibi aslında ödül ve övgü yöntemi başarılı ve çok güzel bir yöntemdir. Ancak doğru kullanılmadığı takdirde oluşan problemler ve çocuğa verdiği zararlar yukarıda belirtildiği gibi sonuçlanacaktır. Ödül ve övgü kullanımında aileler ve eğiticiler doğru ve bilinçli bir kullanım ile çocukların olumlu davranış değişikliklerini gözlemeleri daha verimli bir hale gelecektir.

YORUM YAP

Please enter your comment!
Please enter your name here